نان، غذای اصلی میلیونها خانواده ایرانی است؛ کالایی حیاتی که هرگونه تصمیمگیری درباره نحوه یارانه آن میتواند تأثیرات عمیقی بر زندگی مردم داشته باشد.
به گزارش خبرآنلاین، روزنامه خراسان نوشت: حالا در لایحه بودجه ۱۴۰۵، بند پرچالش جدول شماره ۱۴ با رقم ۲۹۰ همت برای یارانه نان، دوباره این سوال را مطرح کرده است که «ذینفع نهایی» این رقم دقیقاً کیست؟ نانواییها؟ مردم؟ یا حلقهای دیگر در زنجیره تولید و توزیع؟
ابهام در مسیر بودجه؛ نانوا یا مردم؟
جزئیات مصوبه نشان میدهد که این رقم بزرگ بدون تغییر نسبت به نسخه اولیه لایحه دولت باقی مانده است، اما عبارت مبهم «پرداخت به ذینفع نهایی» دو مسیر کاملاً متفاوت پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد:
-
سناریوی اول: ادامه مدل کنونی، یعنی تزریق یارانه به نانواییها یا آرد. در این مدل، قیمت نان برای مردم ثابت باقی میماند و دولت هزینه واقعی را در پشت صحنه پرداخت میکند. مزیت این روش حفظ آرامش روانی جامعه است، اما خطراتی همچون انحراف در شبکه مصرف و قاچاق آرد همچنان وجود دارد.
-
سناریوی دوم: پرداخت مستقیم یارانه به خانوارها، بهصورت نقدی یا کالابرگ یک میلیونی. این رویکرد شفافیت مالی و کاهش واسطهگری را به نظر میآورد، اما بازگشت قیمت نان به نرخ «واقعی» میتواند تبعات اجتماعی سنگینی به همراه داشته باشد.
خاطره تلخ شوکهای قیمتی
تجربههای گذشته مانند اصلاح قیمت بنزین و حذف ارز ترجیحی نشان داده است که فاصله بین برآوردهای ریاضی و واقعیت روانی بازار بسیار زیاد است. کارشناسان آن زمان پیشبینی میکردند که اثر تورمی این تصمیمها کمتر از ۲ درصد باشد، اما انتظارات تورمی آن را به ۱۰ درصد افزایش داد. اکنون نگرانی وجود دارد که آزادسازی قیمت نان نیز با حساسیت بیشتر، همین روند را تکرار کند و آرامش اقشار کمدرآمد را به هم بریزد.
آیا «نظارت سیستمی» جایگزین افزایش قیمت میشود؟
برخی از حامیان آزادسازی قیمتها، اختلاف شدید قیمت آرد دولتی (۹۰۰ تومان) و آرد آزاد (۲۰ هزار تومان) را عامل فساد و قاچاق میدانند. با این حال، دادههای سامانه هوشمندسازی نان (نانینو) نشان میدهد که با وجود افزایش شکاف قیمتی از ۱۶ برابر در سال ۱۴۰۱ به ۲۳ برابر در سال ۱۴۰۴، مصرف آرد یارانهای تقریباً ثابت مانده است. این نشان میدهد که نظارت مبتنی بر فناوری تا حد زیادی توانسته است جایگزین ابزارهای قیمتی شود، بنابراین نیازی به تحمیل هزینه اجتماعی آزادسازی قیمتها نیست.
عدالت توزیعی در آزمون جدید
حامیان پرداخت نقدی بر عدالت و شفافیت آن تأکید میکنند، اما واقعیت مصرف نان در ایران ناهمگون است. در مناطق روستایی و کمبرخوردار، مصرف نان سرانهای به مراتب بیشتر از شهرهای بزرگ است. بنابراین یارانه یکسان برای همه، بهویژه در این مناطق، برخلاف عدالت عمل میکند. تجربه حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی نیز نشان داد که یارانه نقدی در برابر تورم، سریعتر از آنچه که تصور میشود، بیاثر میشود، در حالی که نان ارزان، حمایت پایدارتر و موثرتری است.
