استان فارس با وسعت قابل توجهی از مزارع گندم و جو، باغهای متنوع میوه و زمینهای زیر کشت انواع محصولات کشاورزی، جایگاه دوم تولیدات کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است. این استان که بزرگترین انجیرستان دیم جهان را در خود جای داده و به کشت گل محمدی نیز شهرت دارد، سالها به عنوان یکی از قطبهای مهم تولید محصولات کشاورزی ایران شناخته شده است.
با وجود این ظرفیتها، بحران کمآبی، کشاورزی فارس را در نقطهای حساس قرار داده است؛ جایی که ادامه روشهای سنتی میتواند خسارات جبرانناپذیری به همراه داشته باشد و تنها راه نجات، حرکت به سمت کشاورزی نوین و اجرای الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی استان به نظر میرسد.
کاهش بارندگی و کاهش ذخایر آبی
بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس، ظرفیت کل مخازن سدهای استان بیش از سه میلیارد مترمکعب است، اما در حال حاضر کمتر از یک میلیارد مترمکعب آب در این سدها ذخیره شده که تنها حدود ۴۸۳ میلیون مترمکعب آن قابل استفاده است. سیاوش بدری با اشاره به افزایش میزان بارندگی نسبت به سال گذشته، تأکید کرد که با وجود این رشد، میانگین بارشها در مقایسه با دوره بلندمدت ۵۷ ساله همچنان بیش از ۳۶ درصد کاهش دارد. وی بر ضرورت مدیریت مصرف آب، بهویژه در بخش کشاورزی، تأکید کرد.
موانع تغییر الگوی کشت
با وجود شرایط بحرانی منابع آب، روند اصلاح الگوی کشت با چالشهایی روبهرو است. معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار فارس، سه عامل فرهنگی، اقتصادی و فنی را از مهمترین موانع این تغییر عنوان کرد. به گفته مسعود گودرزی، بسیاری از کشاورزان به دلیل سالها فعالیت با روشهای سنتی، نسبت به روشهای جدید اطمینان کافی ندارند. از سوی دیگر، برخی محصولات پرمصرف از نظر اقتصادی سود بیشتری دارند و کشاورزان نسبت به بازار محصولات کمآببر اطمینان ندارند. همچنین محدودیت در زیرساختها، تجهیزات و منابع مالی، روند اجرای این تغییرات را کند کرده است.
نقش دولت و کشاورزان در اجرای برنامهها
رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس نیز با اشاره به محدودیت اعتبارات دولتی، نقش مشارکت کشاورزان را در موفقیت این طرحها بسیار مهم دانست. احد بهجت حقیقی اعلام کرد که فراهم کردن حمایتهای فنی و تأمین سرمایه در گردش از وظایف دولت است، اما کشاورزان نیز باید در افزایش بهرهوری و بازاریابی محصولات جدید نقش فعالتری ایفا کنند. وی تأکید کرد که معرفی محصولات کمآببر باید همراه با تضمین بازار فروش باشد تا کشاورزان به اجرای این الگوها ترغیب شوند.
اقدامات پژوهشی و معرفی محصولات جایگزین
در همین راستا، مرکز تحقیقات کشاورزی فارس اقدامات علمی متعددی را آغاز کرده است. معاون پژوهشی این مرکز اعلام کرد اجرای الگوی کشت جدید در هفت دشت استان باعث صرفهجویی ۲۳۴ میلیون مترمکعبی در مصرف آب و افزایش چهار درصدی بازده اقتصادی شده است. هادی پیراسته انوشه همچنین از تغییر زمان کشت چغندرقند از فصل بهار به پاییز به عنوان یکی از راهکارهای مؤثر نام برد که امکان استفاده از بارشهای طبیعی را فراهم میکند.
وی همچنین از معرفی گیاه «تریتیکاله» به عنوان گزینهای مناسب برای جایگزینی علوفههای پرمصرف خبر داد و گفت این گیاه به دلیل مقاومت بالا در برابر خشکی و شوری، میتواند نقش مهمی در کاهش مصرف آب داشته باشد.
راهکارهای تکمیلی برای مدیریت منابع آب
معاون استاندار فارس بر این باور است که اصلاح الگوی کشت به تنهایی کافی نیست و باید اقدامات دیگری نیز در کنار آن انجام شود. وی توسعه سیستمهای نوین آبیاری و گسترش کشت گلخانهای را از جمله این راهکارها دانست و اعلام کرد هزاران هکتار زمین مستعد برای این نوع کشت در استان شناسایی شده است.
به گفته گودرزی، انتقال آب از خلیج فارس برای تأمین نیاز صنایع نیز میتواند فشار بر منابع آبی استان را کاهش دهد و امکان تخصیص بیشتر آب به بخش کشاورزی را فراهم کند. همچنین بازچرخانی آب در صنایع از دیگر اقدامات مؤثر در مدیریت منابع آبی محسوب میشود.
آینده کشاورزی فارس در گرو تصمیمهای امروز
کارشناسان معتقدند عبور از بحران خشکسالی در فارس نیازمند اجرای سریعتر برنامههای اصلاح الگوی کشت، تأمین منابع مالی، آموزش کشاورزان و ایجاد بازار مناسب برای محصولات جایگزین است. بدون شک تصمیمها و اقدامات امروز، نقش تعیینکنندهای در آینده کشاورزی این استان خواهد داشت و میتواند مسیر این بخش حیاتی را به سمت پایداری و بهرهوری بیشتر هدایت کند.
