وقتی از جاهای دیدنی شیراز صحبت میکنیم، بیشتر مسافران به یاد حافظیه، سعدیه، باغ ارم، بازار وکیل و تخت جمشید میافتند؛ اما شیراز فقط شهر باغها و بناهای باشکوه نیست. در ارتفاعات شمالی شهر، جایی دور از شلوغی خیابانها، بنایی سنگی و مرموز وجود دارد که با نام چاه مرتاض علی شیراز شناخته میشود.
این مکان تاریخی بر فراز ارتفاعات نزدیک دروازه قرآن و در امتداد مسیر گهواره دید قرار گرفته است. برای رسیدن به آن باید بخشی از مسیر را پیاده طی کنید؛ اما زمانی که به بالای کوه میرسید، ترکیب سکوت، چشمانداز شیراز، بنای سنگی، سردابه تاریک و روایتهای قدیمی، تجربهای متفاوت از شیرازگردی برایتان میسازد.
ما شیرازیها این نقطه را بیشتر بهعنوان یکی از مکانهای آرام و کمتر شناختهشده اطراف کوهپایه میشناسیم؛ جایی که تاریخ، باورهای عامیانه، معماری ساده و طبیعت کوهستانی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در این راهنمای شیرازی شو، تاریخچه مستند، روایتهای محلی، معماری، آدرس، مسیر دسترسی و نکات ضروری بازدید از چاه مرتاض علی را بررسی میکنیم.
اطلاعات چاه مرتاض علی شیراز در یک نگاه
| مشخصات | اطلاعات |
|---|---|
| نام جاذبه | چاه مرتاض علی شیراز |
| نام رایج دیگر | چاه مرتضی علی |
| نوع جاذبه | بنای تاریخی، مذهبی و طبیعتگردی |
| موقعیت | ارتفاعات شمال شیراز، محدوده کوه چهل مقام و هفتتنان |
| مسیر شناختهشده | بوستان کوهپایه، گهواره دید و ادامه مسیر کوهستانی |
| مصالح اصلی بنا | سنگ لاشه، ملات و ساروج |
| دوره تاریخی قطعی کتیبهها | دوره صفوی |
| شماره ثبت ملی | ۹۴۲ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۰ آذر ۱۳۵۴ |
| هزینه بازدید | رایگان |
| امکانات رفاهی در کنار بنا | بسیار محدود |
| بهترین زمان بازدید | بهار، پاییز و روزهای خنک زمستان |
| وسایل ضروری | کفش مناسب، آب، کلاه، چراغقوه و تلفن شارژشده |
| مناسب برای | علاقهمندان تاریخ، کوهپیمایی سبک و عکاسی |
| نامناسب برای | سالمندان کمتوان، کودکان خردسال و افراد دارای محدودیت حرکتی |
چاه مرتاض علی کجاست؟
چاه مرتاض علی شیراز در ارتفاعات شمالی شهر و در محدودهای قرار گرفته که در منابع مختلف با نامهای کوه چهل مقام، کوه رحمت، کوه چاه مرتضی علی و گاهی کوه هفتتنان معرفی شده است.
مطالعات تاریخی، بخش مرکزی رشتهکوه شمال شیراز میان تنگ اللهاکبر و تنگ سعدی را «چهل مقام» مینامند. گفته شده عارفان، درویشان و اهل تصوف برای عبادت، ریاضت و چلهنشینی از غارها، شکافها و نقاط خلوت این کوه استفاده میکردند و نام چهل مقام نیز با همین سابقه ارتباط دارد.
در نقشههای آنلاین، موقعیت این بنا در محدوده بلوار هفتتنان و حوالی کوچه هفتتنان ۲۹ نمایش داده میشود؛ بااینحال نباید تصور کنید که میتوان تا کنار بنا با خودروی معمولی رفت. بخش پایانی مسیر کوهستانی، سنگلاخی و مناسب پیادهروی است.
چرا نام این مکان «چاه مرتاض علی» است؟
یکی از پرسشهای پرتکرار کاربران این است که نام صحیح این جاذبه مرتاض علی است یا مرتضی علی؟
در پژوهش تاریخی ـ تحلیلی منتشرشده درباره این بنا، نام اصلی آن «چاه مرتاض علی» آمده، اما اشاره شده است که در میان مردم قدیم شیراز، بنا را بیشتر «چاه مرتضی علی» مینامیدند.
بر اساس یکی از روایتها، زاهد یا عارفی به نام «مرتاض علی» مدتی در غار یا سردابه این محل اقامت داشته و به عبادت و ریاضت مشغول بوده است. واژه مرتاض نیز به کسی گفته میشود که با خلوت، عبادت و تحمل سختیهای جسمانی به تزکیه نفس میپردازد.
در روایتهای عامیانه دیگر، این مکان به حضرت علی(ع) نسبت داده شده و برخی آن را قدمگاه ایشان دانستهاند؛ اما برای اثبات این روایت، مدرک تاریخی و باستانشناسی کافی وجود ندارد. حتی منابع قدیمی نیز ضمن بیان این باور مردمی، درباره صحت آن تردید کردهاند.
بنابراین بهتر است در معرفی علمی این جاذبه از نام چاه مرتاض علی شیراز استفاده کنیم و «چاه مرتضی علی» را بهعنوان نام رایج محلی یا شکل دیگر جستوجوی آن بنویسیم.
تاریخچه چاه مرتاض علی شیراز
تاریخ دقیق شکلگیری اولیه چاه مرتاض علی مشخص نیست. برخلاف برخی مقالات اینترنتی که قدمت بنا را بهطور قطعی به دوران پیش از اسلام نسبت میدهند، پژوهشگران تأکید کردهاند که دادههای باستانشناسی کافی برای تعیین تاریخ اولیه بنا وجود ندارد.
درباره تاریخچه این مکان دو دیدگاه اصلی مطرح شده است:
دیدگاه اول؛ یک فضای آیینی پیش از اسلام
برخی پژوهشگران و نویسندگان قدیمی احتمال دادهاند که سردابه یا دخمه موجود در این مکان، در اصل فضایی آیینی یا مهرابهای مربوط به دوران پیش از اسلام بوده باشد. شکل قرارگیری دخمه در دل کوه، تاریکی فضا و ساختار زیرزمینی آن از دلایلی است که برای این نظریه بیان میشود.
بااینحال، این دیدگاه هنوز یک فرضیه است و نباید آن را بهعنوان واقعیت قطعی تاریخی معرفی کرد.
دیدگاه دوم؛ محل چلهنشینی عارفان و درویشان
دیدگاه مستندتر این است که این مکان در دورههای اسلامی برای خلوت، عبادت، ریاضت و چلهنشینی استفاده میشده است. موقعیت دورافتاده، سکوت کوه، سردابه تاریک و وجود اتاقهایی در پیرامون آن با چنین کاربری سازگاری دارد.
پژوهش تاریخی بنا نیز نتیجه میگیرد که هرچند منشأ پیش از اسلامی آن اثبات نشده، استفاده از این مکان برای عزلت و چلهنشینی درویشان در دورههای بعدی محتمل و با دیگر بناهای موجود در کوه چهل مقام هماهنگ است.
چلهنشینی در چاه مرتاض علی
یکی از دلایل اهمیت چاه مرتاض علی در فرهنگ عامه شیراز، رسم چلهنشینی بوده است. در منابع قدیمی آمده که برخی مردم باور داشتند اگر شخصی چهل شب جمعه یا شنبه در این محل بماند و به عبادت بپردازد، پس از پایان هفته چهلم به حاجت خود میرسد.
این باور باعث شده بود گروهی از مردم شیراز، بهویژه در گذشته، شبهایی را در اتاقها یا فضای پیرامونی بنا سپری کنند.
امروزه این موضوع را باید بخشی از فرهنگ عامیانه و تاریخ اجتماعی شیراز دانست، نه یک ادعای قطعی مذهبی. ارزش چاه مرتاض علی فقط به معماری آن محدود نمیشود؛ بلکه مجموعه باورها، داستانها و خاطرات چند نسل از مردم شیراز، هویت این مکان را شکل داده است.
آیا چاه مرتاض علی مربوط به دوره صفویه است؟
نمیتوان گفت تمام بنای فعلی برای نخستین بار در دوره صفویه ساخته شده است؛ اما شواهد روشنی از تعمیر و تزیین بنا در دوران صفوی وجود دارد.
بر روی بخشی از کاشیکاریها و کتیبههای ورودی، تاریخ ۱۰۱۲ هجری قمری ثبت شده است. این تاریخ با دوره سلطنت شاه عباس اول صفوی همزمان است و نشان میدهد که در آن زمان تعمیرات یا تزییناتی در بنا انجام شده است.
بنابراین عبارت دقیقتر این است:
تاریخ اولیه چاه مرتاض علی مشخص نیست، اما بخشی از کتیبهها و تعمیرات بنا به دوره شاه عباس صفوی بازمیگردد.
این توضیح از نظر تاریخی معتبرتر از آن است که کل بنا را بدون سند، «ساسانی» یا «صفوی» معرفی کنیم.
ثبت چاه مرتاض علی در فهرست آثار ملی ایران
چاه مرتاض علی در تاریخ ۱۰ آذر ۱۳۵۴ با شماره ۹۴۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شماره ثبت این اثر در تصاویر ثبتشده میراثی و منابع معرفی بنا نیز درج شده است.
ثبت ملی بنا نشاندهنده ارزش تاریخی و فرهنگی آن است؛ بااینحال، موقعیت کوهستانی و باز بودن محوطه باعث شده حفاظت از این اثر نسبت به جاذبههای مرکزی شیراز دشوارتر باشد. بازدیدکنندگان باید از نوشتن یادگاری، روشن کردن آتش، جابهجایی سنگها و آسیب رساندن به کتیبهها خودداری کنند.
معماری چاه مرتاض علی
در مقایسه با باغها، مساجد و آرامگاههای مشهور شیراز، معماری چاه مرتاض علی بسیار ساده و بیپیرایه است. ارزش اصلی این بنا بیش از آنکه در تزیینات باشکوه باشد، در موقعیت جغرافیایی، فضای عرفانی و ارتباط آن با فرهنگ عامه مردم شیراز قرار دارد.
مهمترین اجزای مجموعه عبارتاند از:
بنای سنگی و اتاقها
ساختمان اصلی با سنگ لاشه و ملات ساخته شده و شامل چند فضای سرپوشیده، اتاق و طاقنما است. فرم کلی بنا ساده و هماهنگ با محیط کوهستانی اطراف آن است.
سردابه یا فضای زیرزمینی
در زیر یکی از طاقنماها، دهانهای تنگ وجود دارد که با شیبی نسبتاً زیاد و پلههای نامنظم به فضای پایینتر منتهی میشود. انتهای مسیر به محوطهای خنک و تاریک میرسد که در بعضی منابع از جمع شدن آب حاصل از چکههای طبیعی در آن یاد شده است.
ورود به این بخش بهخصوص در تاریکی، هنگام بارندگی یا زمانی که تنها هستید توصیه نمیشود. پلهها استاندارد نیستند و احتمال لغزش وجود دارد.
آبانبار
در منابع تاریخی از وجود آبانبار در کنار بنا یاد شده است. پژوهش معماری نیز یک آبانبار را در ضلع جنوبی مجموعه معرفی میکند. در نوشتههای قدیمیتر حتی به دو آبانبار بزرگ اشاره شده، بنابراین احتمال دارد ساختار مجموعه در طول زمان تغییر کرده یا بخشی از آن آسیب دیده باشد.
کتیبهها و کاشیکاریها
تزیینات بنا محدود است و بیشتر در اطراف ورودی و سردر فضای زیرزمینی دیده میشود. بخشی از کتیبهها شامل عبارات مذهبی، نام ائمه و نوشتههایی مربوط به تعمیرات دوره صفوی است.
عمق چاه مرتاض علی چقدر است؟
در منابع اینترنتی اعداد متفاوتی مانند سه متر و شش متر برای عمق چاه نوشته شده است. این اختلاف احتمالاً به تفاوت میان عمق دهانه، سردابه و مسیر شیبدار زیرزمینی مربوط میشود.
از آنجا که اندازهگیری میدانی معتبر و یکسانی در منابع در دسترس نیست، بهتر است عدد دقیقی برای عمق چاه اعلام نشود. آنچه مشخص است، این فضا یک چاه عمودی معمولی نیست؛ بلکه ساختاری شیبدار، پلکانی و سردابهمانند در دل سنگ است.
مسیر دسترسی به چاه مرتاض علی شیراز
برای رسیدن به چاه مرتاض علی چند مسیر وجود دارد، اما مسیر بوستان کوهپایه و گهواره دید برای گردشگران شناختهشدهتر است.
مسیر اول؛ بوستان کوهپایه و گهواره دید
- ابتدا خود را به محدوده دروازه قرآن و بوستان کوهپایه برسانید.
- از پلکان بوستان به سمت گهواره دید حرکت کنید.
- پس از رسیدن به گهواره دید، مسیر روی خطالرأس را به طرف شرق ادامه دهید.
- پس از طی مسیر خاکی و سنگلاخی، بنای چاه مرتاض علی دیده میشود.
در معرفیهای محلی، فاصله بخش خاکی میان گهواره دید و بنا حدود ۷۰۰ متر عنوان شده است؛ بااینحال شیب، ناهمواری و انتخاب مسیر میتواند زمان پیمایش را تغییر دهد.
مسیر دوم؛ بلوار هفتتنان
مسیر دیگری از برخی کوچههای محله هفتتنان به سمت ارتفاعات و چاه مرتاض علی امتداد دارد. این راه بیشتر مورد استفاده ساکنان محلی و افرادی است که با مسیر آشنایی دارند. پژوهش تاریخی بنا نیز این مسیر را یکی از دسترسیهای پیاده معرفی کرده است.
مسیر سوم؛ محله سعدی
یک مسیر کوهستانی طولانیتر نیز از سمت محله سعدی به طرف چاه مرتاض علی و سپس گهواره دید ادامه پیدا میکند. این مسیر بیشتر مناسب کوهپیمایان باتجربه و افراد آشنا با ارتفاعات شمال شیراز است.
برای بازدید معمولی، مسیر بوستان کوهپایه انتخاب منطقیتر و قابلشناساییتری است.
آیا میتوان با خودرو به چاه مرتاض علی رفت؟
بهتر است خودرو را در محدوده مناسب و امن نزدیک بوستان کوهپایه یا ابتدای مسیر پارک کنید و ادامه راه را پیاده بروید.
هرچند در ارتفاعات مسیرهایی خاکی یا آسفالته وجود دارد، بخشی از آنها به محدودههای تأسیساتی و نظامی منتهی میشوند و لزوماً برای تردد عمومی یا خودروهای شخصی مناسب نیستند. روی مسیریاب نیز ممکن است پین مکان نمایش داده شود، اما این موضوع به معنای وجود جاده آسفالته تا در ورودی بنا نیست.
بهترین زمان بازدید از چاه مرتاض علی
بهترین زمان بازدید، روزهایی است که هوا خنک، روشن و بدون بارندگی باشد.
فصلهای مناسب
- 🌸 بهار: بهترین فصل از نظر دمای هوا و طبیعت اطراف
- 🍂 پاییز: هوای خنک و مناسب برای کوهپیمایی
- ❄️ زمستان: قابل بازدید در روزهای آفتابی و بدون بارش
- ☀️ تابستان: فقط صبح زود یا نزدیک عصر؛ از حرکت در ظهر خودداری کنید
در بهار، بهخصوص ایام نوروز، مسیرهای اطراف دروازه قرآن و بوستان کوهپایه شلوغتر میشوند. پاییز معمولاً فضای آرامتر و نور مناسبتری برای عکاسی دارد.
بهتر است پیش از غروب، مسیر بازگشت را آغاز کنید. قسمتهایی از راه روشنایی کافی ندارند و پیدا کردن مسیر در تاریکی دشوارتر میشود.
وسایل موردنیاز برای بازدید
چاه مرتاض علی یک جاذبه شهری با امکانات کامل نیست. برای رسیدن به آن باید مانند یک برنامه طبیعتگردی سبک آماده باشید.
- 👟 کفش کوهپیمایی یا کتانی با زیره مناسب
- 💧 آب آشامیدنی کافی
- 🧢 کلاه و کرم ضدآفتاب
- 🔦 چراغقوه یا هدلامپ
- 📱 تلفن همراه کاملاً شارژشده
- 🍎 خوراکی سبک
- 🩹 وسایل کمکهای اولیه ساده
- 🗺️ نقشه آفلاین یا مسیریاب
- 🧥 لباس گرم سبک در روزهای سرد
برخی بازدیدکنندگان نیز به تاریکی فضای داخلی و ضرورت همراه داشتن چراغقوه اشاره کردهاند.
نکات ایمنی مهم
- تنها و در ساعتهای خلوت به داخل سردابه نروید.
- در روزهای بارانی، برفی یا مهآلود از پیمایش مسیر خودداری کنید.
- کودکان را در بخشهای شیبدار و نزدیک دهانه سردابه رها نکنید.
- از مسیرهای مشخص خارج نشوید.
- وارد محدودههای نظامی یا تأسیساتی نشوید.
- روی پلههای سنگی و ناهموار با احتیاط حرکت کنید.
- شبمانی بدون تجهیزات و شناخت منطقه توصیه نمیشود.
- به بنا، درختان و کتیبهها آسیب نزنید.
- زبالههای خود را به شهر بازگردانید.
جاهای دیدنی اطراف چاه مرتاض علی
یکی از مزیتهای بازدید از این مکان، نزدیکی آن به چند مورد از مهمترین جاهای دیدنی شیراز است. میتوانید یک برنامه نیمروزی برای دیدن ارتفاعات و جاذبههای شمال شهر طراحی کنید.
| جاذبه | دلیل بازدید |
|---|---|
| گهواره دید | بنایی تاریخی با چشمانداز وسیع شیراز |
| بوستان کوهپایه | نقطه آغاز مسیر و مناسب استراحت |
| دروازه قرآن | یکی از نمادهای اصلی ورودی شیراز |
| آرامگاه خواجوی کرمانی | فضای تاریخی در دامنه کوه |
| باغموزه هفتتنان | مجموعه تاریخی و موزه سنگ |
| آرامگاه چهلتنان | فضای تاریخی و عرفانی نزدیک هفتتنان |
| باغ جهاننما | یکی از باغهای تاریخی شیراز |
| حافظیه | آرامگاه حافظ و از محبوبترین دیدنیهای شهر |
| سعدیه | آرامگاه سعدی در شمال شرقی شیراز |
برنامه پیشنهادی شیرازی شو
صبح زود از بوستان کوهپایه حرکت کنید، گهواره دید و سپس چاه مرتاض علی را ببینید. پس از بازگشت، از آرامگاه خواجوی کرمانی و دروازه قرآن بازدید کنید. در ادامه میتوانید به باغموزه هفتتنان یا باغ جهاننما بروید و برنامه را با حافظیه به پایان برسانید.
این مسیر برای مسافرانی مناسب است که میخواهند در کنار جاذبههای مشهور، یکی از متفاوتترین و کمتر دیدهشدهترین جاهای دیدنی شیراز را نیز تجربه کنند.
به نقل از ویکی پدیا :
چاه مرتاض علی یکی از آثار تاریخی و دیدنی شهر شیراز میباشد. این بنا در شمال شهر و در «کوه هفتتنان» واقع شدهاست. در پیرامون چاه مرتاض علی یک عمارت چنداتاقه وجود دارد که برای عبادت عارفان در نظر گرفته شدهاست. عمق این چاه سه متر میباشد و دو آبانبار در اطراف آن بهچشم میخورند.
بهترین نقاط برای عکاسی
چاه مرتاض علی برای عکاسی معماری و منظره ظرفیت زیادی دارد:
- نمای کامل بنای سنگی از مسیر ورودی
- قاب درخت کهنسال در میان طاقهای بنا
- چشمانداز شهر شیراز از ارتفاع
- بافت سنگی دیوارها و طاقها
- مسیر کوهستانی میان گهواره دید و بنا
- ورودی تاریک سردابه با نور طبیعی بیرون
- آسمان غروب در پشت ساختمان تاریخی
برای عکس گرفتن در فضای داخلی، از فلاش شدید روی کتیبهها استفاده نکنید و از لمس کاشیها و نوشتههای تاریخی بپرهیزید.
آیا چاه مرتاض علی ارزش بازدید دارد؟
اگر فقط به دنبال جاذبهای با امکانات رفاهی، مسیر آسفالته و معماری مجلل هستید، ممکن است چاه مرتاض علی انتخاب مناسبی برایتان نباشد. اما اگر به تاریخ محلی، داستانهای قدیمی، کوهپیمایی، عکاسی و مکانهای آرام علاقه دارید، بازدید از آن تجربه متفاوتی خواهد بود.
جذابیت این مکان دقیقاً در ناشناخته بودن و سادگی آن است. شما در فاصلهای نهچندان دور از خیابانهای شلوغ شیراز، وارد فضایی میشوید که قرنها با خلوت، عبادت و باورهای مردم گره خورده است.
پرسشهای متداول
چاه مرتاض علی شیراز کجاست؟
این بنا در ارتفاعات شمال شیراز، در محدوده کوه چهل مقام و هفتتنان و در امتداد مسیر گهواره دید قرار دارد.
نام درست آن مرتاض علی است یا مرتضی علی؟
نام ثبتشده و دقیقتر «چاه مرتاض علی» است؛ اما مردم قدیم شیراز آن را «چاه مرتضی علی» نیز مینامیدند.
آیا چاه مرتاض علی قدمگاه حضرت علی است؟
این موضوع یکی از باورهای محلی است و سند تاریخی یا باستانشناسی قطعی برای اثبات آن وجود ندارد.
قدمت چاه مرتاض علی چقدر است؟
تاریخ اولیه بنا مشخص نیست. فرضیهای درباره منشأ پیش از اسلام آن وجود دارد، اما کتیبههای موجود نشان میدهند بنا در سال ۱۰۱۲ هجری قمری و دوره شاه عباس صفوی تعمیر یا تزیین شده است.
آیا بازدید از چاه مرتاض علی رایگان است؟
بله، محوطه بلیت ورودی ندارد؛ اما امکانات رفاهی و نظارت دائمی نیز در کنار بنا محدود است.
آیا میتوان با ماشین تا کنار چاه رفت؟
برای گردشگران عادی بهتر است خودرو در محدوده بوستان کوهپایه پارک شود و ادامه مسیر پیاده طی شود. مسیرهای خودرویی ارتفاعات ممکن است عمومی یا مناسب خودروهای معمولی نباشند.
مسیر چاه مرتاض علی دشوار است؟
مسیر در گروه کوهپیمایی سبک تا متوسط قرار میگیرد، اما دارای پله، شیب و بخشهای سنگلاخی است. کفش مناسب و آمادگی جسمانی معمولی ضروری است.
آیا داخل چاه میتوان رفت؟
ورودی سردابه دارای فضای تنگ، تاریک، شیبدار و پلههای ناهموار است. ورود بدون چراغقوه، همراه و احتیاط کافی توصیه نمیشود.
بهترین زمان بازدید چه موقع است؟
بهار و پاییز بهترین فصلها هستند. در تابستان، صبح زود و در زمستان، روزهای آفتابی و بدون بارش را انتخاب کنید.
دیدنیهای نزدیک چاه مرتاض علی کداماند؟
گهواره دید، بوستان کوهپایه، دروازه قرآن، آرامگاه خواجوی کرمانی، باغموزه هفتتنان، چهلتنان، باغ جهاننما، حافظیه و سعدیه از مهمترین جاذبههای اطراف هستند.
سخن پایانی
“چاه مرتاض علی شیراز” از آن دسته مکانهایی است که شاید در فهرست معمول تورهای گردشگری نباشد، اما بخش مهمی از تاریخ محلی و فرهنگ عامه شهر را روایت میکند. بنایی ساده در دل کوه، سردابهای تاریک، کتیبههایی از دوره صفوی و داستانهایی درباره عارفان و چلهنشینان، این مکان را به یکی از متفاوتترین جاهای دیدنی شیراز تبدیل کردهاند.
بازدید از این جاذبه فقط دیدن یک بنای قدیمی نیست؛ فرصتی است برای فاصله گرفتن از شلوغی شهر، تماشای شیراز از ارتفاع و آشنایی با بخشی کمتر گفتهشده از گذشته این شهر.
در شیرازی شو تلاش میکنیم در کنار دیدنیهای مشهور، مکانهای تاریخی و ناشناخته شیراز را نیز دقیق، صادقانه و با اطلاعات کاربردی معرفی کنیم؛ چون شیراز را فقط نباید دید، باید آن را قدمبهقدم کشف کرد.
